غلبه وزن فضاي معنوي بر داستان/سوره سینما

عصر روز دهم» پروزه ناکام و نافرجام «رسول ملاقلی پور» بود که با سفر همیشگی این فیلمساز گمان خاموشی شعله آن میرفت اما سرنوشت «جهان پهلوان تختی» زنده یاد «علی حاتمی» شاید به شکلی دیگر برای آن تکرار شد.به ظن اين قلم و بدليل آنكه از کیفیت اولیه طرحی که در ذهن فیلمساز فقید وجود داشت بی خبراست ، مقایسه اثر جوانمرگ اول و مخلوق مجتبی راعی ناممکن می نماید.اما از همین اطلاعات اندک که از دیدن فیلم بدون آگاهی های فرا متنی به چنگ مخاطب می آید، می توان رد پای «رسول ملاقلی پور» را از «میم مثل مادر» ش(آخرین اثر ثبت شده او) در ساخته «مجتبی راعی» به وضوح رصد کرد. «عصر روز دهم» در واقع ادای دینی آشکار به مقام مادر و قطعا پیش از هر چیز نمایشگر ارادت سازنده اش به احساس مادرانه پیرزنی چشم به راه و در آستانه مرگ است. از ديگر سو انتخاب شهر های نجف و کربلا به عنوان محل وقوع حوادث و در نهایت وصال این مادر به گم کرده اش علاوه بر فراهم آوردن مایه های قوی دراماتیک به سبب وضعیت ویژه اش آشکارا رویکردی مذهبی و مناسبتی به اثر بخشیده که در امتزاج با خط اصلی داستانی به خلق فضای ویژه ای برای «عصر روز دهم» منجر شده است.شاید به همین مناسبت باشد که عده ای آن را ذیل عنوانی چون فیلم مناسبتی - عاشورایی ذکر کرده اند.این مطلب اما زاینده سوالی است که توجه ما را به فیلمنامه اثر و رویکردش در تلفیق خط داستانی اصلی اش که بر پیرنگ جستجو بنا نهاده شده با فضای ویژه ای که به مناسبت لوکیشن خاصش که در ابتدای فیلم و در پیشانی آن نیز بر آن تاکیدی مباهات گونه شده است، جلب می کند.چرا که فیلم با انتخاب مکان آشکارا در تلاش برای خلق فضا بوده و حتی سعی داشته خود را در گونه خاصی تعریف کند.در این میان رویکرد سومی هم یافته می شود و آن تعریف فیلم در زمره آثاری است که پیرامون وضعیت عراق ساخته شده و از همین منظر امکان مقایسه آن با طیفی از همتایانش در سراسر دنیا فراهم می آید.حال با ذکر مقدمه ای که رفت شاید بتوان کلید این قضاوت ارزشی پیرامون کامیابی فیلمنامه فیلم را در میزان دقت و مهارتش در پیوند صحیح میان خط اصلی داستانش با مضامین بر خاسته از لوکیشنی که برگزیده یافت کرد.فیلم با ورود دکتر "مریم شیرازی" به عراق و اولین تلاشهایش برای یافتن خواهر گمشده اش وارد بدنه داستان خود می شود.در این میان چند تن از شخصیتهای عراقی و ایرانی نیز به او کمک می کنند.پس از یک تلاش ناکام که یک فریب فیلمنامه ای درست تعبیه شده در داستان است به "محسن محمود" ، فردی که بیست و پنج سال پیش در تجاوز به خرمشهر خواهر او را ربوده می رسد و از اینجا مساله فیلم از شکل جست و جو خارج می شود.مبنای فیلم در تزریق اطلاعات به تماشاگر در نیمه نخست داستان بر مبنای فلاش بک است.پس از تغییر مساله فیلم و یافتن خواهر گمشده موانع داستان در شکلی دیگر مطرح می شوند .حال "محسن محمود" در هیبتی هیولا گون ظاهر می شود و خود تبدیل به بزرگترین مانع مساله فیلم و شخصیتهایش می گردد.یک پدرخوانده تمام عیار، تروریست بعثی که در پیش چشمان دختر دلبندش برای نجات عراق! آدم می کشد.نکته آزار دهنده در این میان تغییر نگرش ناگهانی و نا مشروع فیلمساز در قضاوت نسبت به این شخصیت است.اینکه یک عرب بعثی را که خود فیلم هم در ابتدا او را آدمی خطرناک ،آدم کش و دوست بعثی ها معرفی کرده از میانه های فیلم به شخصیتی دوست داشتنی تبدیل کنیم و دست آخر به آن شکل تاثیر گذار مرگ او را به مخاطب نشان دهیم بی آنکه مشخص گردد توسط چه کسانی کشته شده شاید بتواند برای شخصیت پردازی فیلم نقطه ای تاریک باشد، اما در ادامه و در اواخر فیلم حضور عاشورا و جنبه مذهبی فیلم به خصوص در سکانس پایانی نقش پر رنگ تری می گیرد.قرار است تا عصر روز دهم در بین الحرمین لحظه وصال مادر به فرزند گمگشته اش باشد اینجا حضور مکان در فیلم موضوعیت می یابد.چرا که پس از مرگ "محسن محمود" همسر او از خوف از دست دادن "رحمه" به همراه او به نقطه ای نا معلوم کوچ می کند و بعد نذر هر ساله "محسن محمود" و همسرش در بین الحرمین در عصر روز عاشورا کلید حل گره فیلم و نقطه عزیمت آن به پرده پایانی است.اینجا همچنین جولانگاهی است برای بروز غلیانات مذهبی فیلمساز(که البته تصاویر مستندی که از بین الحرمین گرفته دیدنی در آمده).نکته اما اینجاست که خط داستانی و درام اثر با وجود تلاش سازندگانش و تمهیدی که اندیشیده اند به خوبی با مکان فیلم به عنوان عامل اصلی تشکیل دهنده فضا در آمیخته نمی شوند و یا به تعبیر دقیق تر لحظاتی از فیلم زیر سایه آن قرار می گیرند. در این میان مشکل عمده شاید به شخصیت پردازی برگردد.چرا که وقتی نتوان شخصیتها را به درستی باور کرد و به جا آورد انگیزه ها و مساله شان را نیز نمی توان جدی گرفت.این گونه است که فضای حاکم بر اثر تحمیلی به نظر می رسد. البته این فضا مستقل از قصه به میزان قابل توجهی باور پذیر در آمده اما در ترکیب با داستان به پیکره کاملی تبدیل نمی شود.
عليرضا نداف
[email protected]
عصرروز دهم...